Menopauza jest znanym fizjologicznym zjawiskiem, ale czy zawsze jest naturalna? Czym jest przedwczesna menopauza? Jak wygląda zespół klimakteryczny w menopauzie fizjologicznej, a jak w jatrogennej? Czym może być spowodowane przedwczesne wygasanie czynności jajników? Jak złagodzić objawy nagłej menopauzy?

Czym jest menopauza?

Menopauza to ostatnie krwawienie miesięczne wstępujące w życiu kobiety, po którym przez 12 kolejnych miesięcy nie pojawiają się następne. Ustanie miesiączkowania u płci żeńskiej stanowi konsekwencję naturalnego wygaśnięcia czynności jajników. Zwykle występuje to około 50 roku życia, w przedziale 45-55 roku życia. Objawy powolnego kończenia pracy żeńskich gonad może zaobserwować już wiele lat wcześniej. Zwykle wygasanie czynności jajników rozpoczyna się od pojawienia się nieregularnych cykli. Menopauzę można jednoznacznie potwierdzić oceniając poziom hormonów produkowanych przez przysadkę, głównie hormonu folikulotropowego (FSH). Jego dwukrotny wzrost ponad normę potwierdza zakończenie pracy gonad.

Co to takie zespół klimakteryczny?

Na skutek ustania pracy żeńskich gonad spada w organizmie ilość hormonów przez nie produkowanych, a mianowicie estrogenów i progestagenów, głównie progesteronu. O ile bez gestagenów kobieta sobie poradzi nie odczuwając tego nadmiernie, o tyle deficyt estrogenów, stanowiących o kobiecości, może odczuwać dotkliwie właśnie w postaci zespołu klimakterycznego. Stanowi on zespół objawów zarówno wegetatywnych jak i psychoemocjonalnych, u podłoża którego leżą zmiany hormonalne okresu przekwitania. Do sztandarowych objawów tego okresu należą nieregularne cykle miesiączkowe, uporczywe uderzenia gorąca, zaczerwienienia twarzy, poty, zwłaszcza nocne, bóle głowy, zaburzenia snu, niestabilność emocjonalna, suchość i stany zapalne okolic narządu rodnego oraz objawy dyzuryczne.

W jakich sytuacjach menopauza może wystąpić przedwcześnie?

Ustanie czynności pracy jajników u kobiet poniżej 40 roku życia, niezależnie od przyczyny, nazywane jest przedwczesną menopauzą.

• Może występować idiopatycznie, to znaczy bez znanej przyczyny. Wówczas objawy zespołu klimakterycznego pojawiają się u bardzo młodych kobiet. Częściej przedwczesne wygasanie pracy gonad obserwuje się u kobiet, u których problem ten występuje rodzinnie. Jeśli więc babcia, ciocia bądź mama miały menopauzę we wcześniejszym wieku, należy spodziewać się większego ryzyka takiej sytuacji u siebie.
• Zauważono większą tendencję do przedwczesnej menopauzy u pań obciążonych schorzeniami autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń układowy, choroba Hashimoto, twardzina układowa czy cukrzyca typu 1. Choroby z grupy autoagresywnych cechują się uszkadzaniem tkanek przed własny układ odpornościowy. Być może jedną z narażonych na ten proces struktur są jajniki.
• Menopauzą nazywa się proces ustania pracy jajników niezależnie od przyczyny, dlatego tym samym terminem określa się naturalne wygaśnięcie funkcjonowania gonad jak i jatrogenne, czyli stanowiące konsekwencję działań medycznych. Jajniki mogą zostać uszkodzone w przebiegu leczenia innych schorzeń, na przykład nowotworów, na przykład na skutek chemioterapii lub radioterapii. Również ich usunięcie chirurgiczne z powodu patologii w ich obrębie wywołuje typowe objawy zespołu klimakterycznego. Sama histerektomia bez wycinania gonad jedynie nieznacznie przyspiesza czas wystąpienia naturalnej menopauzy, nie wyzwalając jej nagle. Wynika to zwykle z pooperacyjnych zaburzeń ukrwienia jajników.
• Niektóre elementy życia codziennego mogą przyspieszać wystąpienie menopauzy. Należą do nich alkoholizm, palenie papierosów, wielodzietność, stosowanie dwuskładnikowej tabletki antykoncepcyjnej, wczesna pierwsza miesiączka oraz uwarunkowania genetyczne.

Czy przedwczesna menopauza przebiega tak samo jak naturalna?

Istotą menopauzy, bez względu na przyczynę, jest ustanie pracy jajników i w konsekwencji objawy braku żeńskich hormonów w organizmie.

• W przypadku naturalnej menopauzy, tej fizjologicznej około 50 roku życia, jak i tej przedwczesnej, objawy zespołu klimakterycznego pojawiają się wcześniej, stopniowo się nasilając. Organizm ma możliwość powolnej stopniowej adaptacji do deficytu estrogenów w organizmie.
• W przypadku menopauzy jatrogennej, wynikającej z chemioterapii, radioterapii czy leczenia chirurgicznego, jajniki kończą swoją działalność nagle. Dla organizmu jest to pewien rodzaj „szoku”. Przystosowany do funkcjonowania z dużą ilością estrogenów, nagle zostaje ich pozbawiony. Objawy zespołu klimakterycznego, dokładnie takie same jak w fizjologicznej menopauzie, również pojawiają się u tych kobiet gwałtownie i przebiegają bardziej dotkliwie z uwagi na brak możliwości stopniowego przystosowywania do coraz to mniejszych stężeń żeńskich hormonów.

W jaki sposób można złagodzić objawy zespołu klimakterycznego?

• U kobiet, u których praca jajników wygasa powoli,możliwość czasowa pozwala na modyfikację stylu życia i złagodzenie w ten sposób objawów zespołu klimakterycznego. Można w tym celu zmienić dietę na zdrowszą, bogatszą w świeże warzywa, owoce, ryby, wprowadzić więcej aktywności fizycznej do swojego codziennego życia, przestać palić papierosy, ograniczyć ilość kawy czy herbaty. Czasami sięga się również po naturalne produkty zawierające kobiece hormony, czyli po tak zwane fitoestrogeny, jak pluskwica groniasta, niepokalanek mnisi, drapacz lekarski czy dzięgiel chiński. W ostateczności, w przypadku braku skuteczności innych metod, pozostaje hormonalna terapia zastępcza.
• W przypadku kobiet doświadczających przedwczesnej menopauzy jatrogennej, objawy deficytu estrogenów w organizmie pojawiają się nagle i nie ma czasu na adaptację organizmu do nowych warunków hormonalnych. W takich okolicznościach hormonalna terapia zastępcza jest zwykle niezbędna, by zredukować nasilenie objawów zespołu klimakterycznego. Łagodniejsze środki mogą okazać się nieskuteczne.

Czy przedwczesna menopauza może być przyczyną niepłodności?

Przedwczesna menopauza, czyli ostatnia miesiączka przed 40 rokiem życia, to skutek przedwczesnego wygasania czynności jajników. Organizm do utrzymywania funkcji rozrodczej potrzebuje prawidłowo funkcjonujących gonad. Jajniki, których działanie stopniowo ulega pogorszenie, mogą stanowić przyczynę obniżonej płodności.