Menopauza to dla niektórych kobiet dobrodziejstwo, dla innych wręcz przeciwnie. Dla tych drugich stworzono terapię ułatwiającą przetrwanie tego etapu życia. Czym jest hormonalna terapia zastępcza? Jak się ją stosuje? Jak się do niej przygotować? Czy jest dla każdego? Jakie przynosi korzyści, a jakie może powodować szkody dla organizmu?

Czym jest hormonalna terapia zastępcza?

Hormonalna terapia zastępcza to stosowanie określonych preparatów farmakologicznych, zawierających hormony żeńskie fizjologicznie występujące w organizmie kobiecym, w okresie ich niedoboru, a mianowicie w okresie okołomenopauzalnym. Ich przyjmowanie ma na celu profilaktykę bądź zmniejszenie nasilenia objawów wynikających ze spadku stężenia naturalnych hormonów, głównie estrogenów.

Co wchodzi w skład hormonalnej terapii zastępczej?

W celu uzupełnienia niedoborów hormonalnych stosuje się estrogeny, gestageny i czasami także androgeny. Zespół klimakteryczny wynikający głównie z niedoboru estrogenów nie zawsze można leczyć, prowadząc suplementację wyłącznie estrogenami. Dodanie gestagenu jest konieczne u kobiet z osteoporozą, po usunięciu macicy z powodu raka trzonu macicy, mięśniaków macicy bądź w wyniku zaawansowanej endometriozy.

Jak należy prowadzić hormonalną terapię zastępczą?

• Należy ją stosować w jak najmniejszych skutecznych dawkach. Mimo iż dostarcza się z zewnątrz substancje, które można spotkać naturalnie w organizmie, nie oznacza to, iż są one wolne od działań niepożądanych. W celu redukcji ryzyko ich rozwoju, powinno się stosować dawki jak najmniejsze.
• Suplementację egzogennych hormonów najkorzystniej zacząć jak najwcześniej. Po 60-tym roku życia przeciwwskazane jest włączanie hormonów po raz pierwszy.
• Hormonalna terapię zastępczą można stosować maksymalnie przez okres 5 lat, najlepiej jak najkrócej. Wykazano, że przyjmowanie hormonów ponad 5 lat zwiększa ryzyko rozwoju raka piersi.

Jak należy się przygotować do hormonalnej terapii zastępczej?

Rozpoczęcie przyjmowania hormonów powinno być poprzedzone szeregiem badań weryfikujących zdolność do takiej formy terapii.

Diagnostyka obejmuje poszczególne kroki:

1. mammografia- celem wykluczenia zmian nowotworowych w obrębie gruczołów piersiowych,
2. USG narządu rodnego – żeby ocenić wstępną grubość błony śluzowej macicy i wykluczyć potencjalne zmiany nowotworowe,
3. zbadanie poziomu hormonu potwierdzającego okres okołomenopazuzalny, a mianowicie hormonu folikulotropowego (FSH),
4. cytologia,
5. pomiar ciśnienia tętniczego,
6. dokładne zebranie dotychczasowego wywiadu chorobowego i rodzinnego przez lekarza, zwłaszcza pod kątem zawału mięśnia sercowego, udaru mózgu, żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.

Po rozpoczęciu terapii hormonalnej konieczne są okresowe badania kontrolne, obejmujące głównie USG narządu rodnego i badanie gruczołów piersiowych. Po raz pierwszy wykonuje się je 3 miesiące od początku stosowania hormonów, a następnie co 6 miesięcy.

Jakie są możliwe sposoby stosowania hormonalnej terapii zastępczej?

Hormony można stosować poprzez wiele dróg, w zależności od celu, jaki chce się osiągnąć.

Większość sposobów ich przyjmowania powoduje działanie ogólnoustrojowe. Możliwe są takie opcje:

– doustnie

– podjęzykowo

– przezskórnie

– podskórnie

– dopochwowo- leki działają miejscowo.

Jakie są korzyści hormonalnej terapii zastępczej?

• Suplementacja hormonów pozwala na wyeliminowanie uciążliwych objawów zespołu klimakterycznego, przede wszystkim uderzeń gorąca, zlewnych potów, niestabilności emocjonalnej czy zaburzeń snu i uporczywych bólów głowy. Hormonalna terapia zastępcza skuteczna jest zwłaszcza wprzypadku przedwczesnej naturalnej lub jatrogennej menopauzy, kiedy objawy niedoboru estrogenów przebiegają gwałtownie.
• Leczenie hormonalne stanowi jedną z form terapii osteoporozy pomenopauzalnej wynikającej z deficytu estrogenów. Podniesienie ich poziomu poprawia kondycję układu kostnego, gęstość mineralną kości i ich strukturę, zmniejszając ryzyko złamań patologicznych i konieczności operacji.
• Niedobór estrogenów powoduje zmiany zanikowe w obrębie niektórych narządów. Do takich należy układ moczowo- płciowy. Skutkiem ich deficytu są zaburzenia dysuryczne, nietrzymanie moczu i wypadanie narządu rodnego. Estrogeny zwiększają spoistość tkanki łącznej, lokalnie stymulując wytwarzanie kolagenu. Miejscowe stosowanie jednego z nich, głównie estriolu, stanowi podstawę terapii wysiłkowego nieotrzymania moczu.
• Estrogeny to hormony kobiecości, poprawiają elastyczność skóry, jej kondycję, wygląd. Poza tym dodają energii i polepszają nastrój. Dzięki nim piersi są pełniejsze i jędrniejsze.

Jakie mogą wystąpić działania niepożądane po hormonalnej terapii zastępczej?

• Estrogeny istotnie zwiększają ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych. Mogą doprowadzić do zawału mięśnia sercowego, udaru mózgu czy zakrzepicy żył głębokich.
• Skrupulatne badania wstępne przed rozpoczęciem hormonalnej terapii zastępczej maja na celu wykluczenie najmniejszego nowotworzenia, dlatego że nowotwory najczęściej występujące u kobiet, czyli sutka i trzonu macicy, to guzy hormonozależne. Estrogeny stymulują ich rozrost. Z tego tez powodu nie wolno przyjmować egzogennych hormonów dłużej niż 5 lat.
• Estrogeny często prowadzą do rozwoju kamicy pęcherzyka żółciowego. Złogi grożą zapaleniem pęcherzyka żółciowego, dróg żółciowych i ostrym zapaleniem trzustki.

U kogo nie można stosować hormonalnej terapii zastępczej?

Ustalono szereg czynników będących przeciwwskazaniami do przyjmowania egzogennych preparatów hormonalnych.Należą do nich:

– niezdiagnozowane krwawienia z dróg rodnych

– aktywna choroba wątroby

– zawał mięśnia sercowego

– żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

– nieleczone nadciśnienie tętnicze

– nowotwory hormonozależne, do których zalicza się guzy jajnika, sutka, trzonu macicy, czerniaka, oponiaka,

– późna postać porfirii skórnej

– otoskleroza.